نموده‌اند ؛ اگر متصرّفان آن آب ، حياض و رياض آن را سيراب دارند . كردگار لايزال ، از زلال افضالشان ببخشايد ، شرح احوال شيخ ، اين است : شيخ سعدى : هو مصلح الدّين « 1 » بن عبد اللّه ( 61 ) . اصل آن بزرگوار ، از كازرون فارس مىباشد و تولّدش در شيراز عليّين طراز شده . اجدادش همه از فضلا و اهل علم بوده‌اند و ملّا قطب الدّين ، علّامه شيرازى را خواهرزاده است و على التّحقيق 102 سال عمر نموده [ است ] ( 62 ) . پس از ده سالگى ، مدّت 12 سال در شيراز ، تحصيل مقدّمات و علوم ظاهرى كرده و مدّت 20 سال ، در مدرسهء نظاميّه بغداد ، نزد ابو الفرج بن جوزى و غيره ، اكتساب ديگر علوم نموده و به علم باطن و سلوك ، توجّهى كاملانه داشته و مدّت سى سال ، به مسافرت و سياحت مشغول و چندين سفر حج كرده و بعضى را به پاى پياده مشرّف شده و به اطراف روم و هندوستان و ساير بقاع ربع مسكون ، گردش فرموده و در سومنات « 2 » رفته ، بت بزرگ ايشان را شكسته ( 63 ) و مدّت سى سال ديگر ، در بقعهء حاليه كه مرقد اوست ، سكونت و انزوا داشته ؛ و در مدّت عمر ، به صحبت جمعى از مشايخ كبار رسيده ؛ با شيخ عبد القادر جيلانى ، مكالمات كرده ( 64 ) و شيخ صفى الدّين اردبيلى را در شيراز ملاقات نموده و جلال الدّين محمّد مولوى رومى را در روم ديدار فرموده و امير خسرو دهلوى ، در ملك دهلى ، او را پذيرايى كرده ؛ و گويند ارادت [ 468 f ] شيخ ، به شهاب الدّين سهروردى بوده و با هم سفرها نموده‌اند و اساتيد ، او را يكى از اركان اربعهء « 3 » ملك فصاحت و بلاغت دانند و اهل سخن ، جنابش را بلبل هزار داستان خوانند و ديوانش را نمكدان شعرا گفته‌اند ؛ و ظهورش در زمان سعد بن زنگى بوده و در نزد سلاطين ، سيّما اتابكان فارس ، معزّز و محترم مىزيسته و خطاب پدرى به وى مىنمودند . همّتى بلند داشته ، فقرا و مساكين را طعام مىداده . وفاتش را در سنهء 691 هجرى نوشته‌اند .

--> ( 1 ) . مصلح الدّين معروف است ؛ ولى در بعض از كتب ، مشرف الدّين مصلح بن عبد اللّه نوشته‌اند و برخى شيخ عبد اللّه سعدى نگاشته‌اند . ( 2 ) . به ضمّ اوّل و واو مجهول و ميم ساكن ، نام بتخانه‌اى است ؛ و اين لفظ هندى است و در اصل ، « سوم ناتهه » بوده ؛ هاء آخرش را حذف نموده‌اند . ( 3 ) . اركان اربعه : يكى شيخ سعدى است ؛ ديگر ، حكيم فردوسى ؛ ديگر ، حكيم انورى ؛ ديگر ، شيخ نظامى .